بازار آهن و فولاد ایران طی پنج سال گذشته مسیری یکنواخت را پشت سر نگذاشته است؛ از جهش کم‌سابقه قیمت‌ها در سال‌های ابتدایی دهه ۱۴۰۰ گرفته تا دوره‌های رکود تقاضا، نوسان نرخ ارز و افزایش هزینه‌های تولید. بررسی روند قیمت محصولات فولادی نشان می‌دهد که تغییرات این بازار را نمی‌توان تنها با میزان عرضه و تقاضا توضیح داد و مجموعه‌ای از متغیرهای اقتصادی، ارزی و سیاست‌های تجاری در تعیین قیمت‌ها نقش داشته‌اند.
در همین بازه، جایگاه ایران در صنعت فولاد جهان نیز حفظ شده است. بر اساس آخرین آمار انجمن جهانی فولاد (World Steel Association)، ایران در سال ۲۰۲۵ با تولید حدود ۳۲ میلیون تن فولاد خام، دهمین تولیدکننده بزرگ فولاد جهان بوده است؛ رقمی که نسبت به تولید حدود ۳۱.۴ میلیون تنی سال ۲۰۲۴ افزایش نشان می‌دهد.
اما افزایش ظرفیت و تولید، الزاماً به معنای ثبات قیمت در بازار داخلی نبوده است. اکنون که بازار فولاد وارد شرایط پس از جنگ شده، بررسی این روند پنج‌ساله اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ زیرا مشخص شدن رفتار قیمت‌ها در دوره‌های مختلف می‌تواند تصویری واقع‌بینانه‌تر از عوامل مؤثر بر بازار در شرایط کنونی ارائه دهد.
از جهش ۱۳۹۹ تا تغییر رفتار بازار
اگر نقطه شروع بررسی را سال ۱۴۰۰ در نظر بگیریم، بازار آهن در شرایطی قرار داشت که اثر جهش قیمت‌های سال ۱۳۹۹ همچنان در آن دیده می‌شد. بررسی روند قیمت میلگرد نشان می‌دهد که در سال ۱۳۹۹ رشد قیمت این محصول به حدود ۱۴۵ درصد رسید؛ پس از آن، نرخ رشد در سال ۱۴۰۰ به حدود ۱۵.۲ درصد کاهش یافت.
این کاهش سرعت رشد را نباید با کاهش سطح قیمت اشتباه گرفت. بازار در واقع وارد مرحله‌ای شد که قیمت‌ها در سطوح جدید تثبیت شده بودند، اما سرعت افزایش نسبت به سال قبل کمتر شده بود.
سال ۱۴۰۱ دوباره شرایط تغییر کرد. بر اساس داده‌های منتشرشده درباره روند تاریخی قیمت میلگرد، رشد این محصول در این سال به حدود ۵۱.۴ درصد رسید. بنابراین بازار فولاد در فاصله کوتاهی بار دیگر با یک جهش قابل‌توجه مواجه شد؛ جهشی که نشان می‌دهد قیمت آهن در ایران بیش از آنکه یک روند خطی داشته باشد، تحت تأثیر شوک‌های اقتصادی و انتظارات بازار حرکت می‌کند.
۱۴۰۲؛ سال متفاوت برای بازار آهن
در سال ۱۴۰۲ سرعت رشد قیمت میلگرد به شکل محسوسی کاهش یافت. داده‌های منتشرشده از روند تاریخی قیمت این محصول، رشد حدود ۱۱.۵ درصدی را برای این سال نشان می‌دهد؛ پایین‌ترین نرخ رشد در میان سال‌های مورد بررسی این دوره.
این اتفاق از یک منظر اهمیت زیادی دارد. کاهش نرخ رشد به معنای خروج بازار از سطوح بالای قیمتی نبود، بلکه نشان می‌داد بازار پس از چند دوره جهش، وارد مرحله‌ای از نوسان محدودتر شده است.
در چنین شرایطی، عوامل سمت تقاضا اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند. بازار مسکن و ساخت‌وساز با محدودیت تقاضای مؤثر مواجه بود و در نتیجه، افزایش قیمت مواد اولیه لزوماً با رشد متناسب حجم معاملات همراه نمی‌شد. همین موضوع باعث شد فعالان بازار بیش از گذشته به حجم معاملات، موجودی انبارها و رفتار خریداران توجه کنند.
۱۴۰۳؛ بازگشت فشارهای قیمتی
در سال ۱۴۰۳ دوباره سرعت رشد قیمت محصولات فولادی افزایش پیدا کرد. بر اساس داده‌های منتشرشده درباره روند قیمت میلگرد، رشد این محصول در این سال حدود ۲۵.۹ درصد برآورد شده است. به این ترتیب، بازار از رشد نسبتاً محدود سال ۱۴۰۲ فاصله گرفت و دوباره وارد دوره‌ای با نوسان بیشتر شد.
در این مرحله، نرخ ارز یکی از متغیرهای مهم بازار بود؛ اما تنها عامل نبود. هزینه انرژی، مواد اولیه، قیمت شمش، شرایط صادرات و سازوکار معاملات بورس کالا نیز بر قیمت تمام‌شده محصولات فولادی اثر می‌گذارند.
در واقع، قیمت یک محصول نهایی مانند میلگرد حاصل زنجیره‌ای از قیمت‌هاست. تغییر در قیمت آهن اسفنجی، شمش یا هزینه حمل‌ونقل می‌تواند در مراحل بعدی زنجیره خود را نشان دهد. به همین دلیل است که بررسی قیمت آهن بدون توجه به بازار مواد اولیه و هزینه تولید، تصویر کاملی از بازار ارائه نمی‌دهد.
۱۴۰۴؛ وقتی هزینه تولید به متغیر اصلی تبدیل شد
سال ۱۴۰۴ را می‌توان یکی از دوره‌هایی دانست که فشار هزینه‌ای در اقتصاد تولید بیشتر به چشم آمد. طبق گزارش مرکز آمار که درباره پاییز ۱۴۰۴ منتشر شده، شاخص قیمت تولیدکننده بخش صنعت نسبت به فصل مشابه سال قبل ۵۰.۹ درصد افزایش داشته و تورم سالانه این بخش نیز به ۴۴.۵ درصد رسیده است.
این آمار مستقیماً معادل رشد قیمت آهن نیست، اما برای تحلیل بازار فولاد اهمیت دارد؛ زیرا نشان می‌دهد تولیدکنندگان صنعتی در فضایی فعالیت می‌کردند که هزینه‌های تولید با سرعت بالایی افزایش یافته بود.
از سوی دیگر، بازار جهانی فولاد نیز شرایط ساده‌ای نداشت. انجمن جهانی فولاد اعلام کرده است که تولید فولاد خام جهان در سال ۲۰۲۵ حدود ۱.۸۵ میلیارد تن بوده است. در همین سال، تولید چین کاهش یافت، در حالی که تولید هند رشد قابل‌توجهی داشت. ایران نیز با تولید حدود ۳۱.۸ میلیون تن، همچنان در رتبه دهم جهان قرار گرفت.
بنابراین بازار داخلی فولاد در سال‌های اخیر همزمان تحت تأثیر دو دسته عامل قرار داشته است: متغیرهای داخلی مانند نرخ ارز، انرژی و تقاضای ساخت‌وساز و عوامل خارجی مانند وضعیت تولید و مصرف فولاد در بازار جهانی.
چرا قیمت آهن همیشه هم‌جهت با تقاضا حرکت نمی‌کند؟
یکی از نکات مهم در بررسی پنج سال گذشته این است که قیمت آهن را نمی‌توان تنها با رونق یا رکود ساخت‌وساز توضیح داد.
در شرایطی که تقاضای مصرفی ضعیف است، افزایش هزینه تولید می‌تواند کف قیمتی جدیدی ایجاد کند. از طرف دیگر، وقتی انتظارات تورمی یا ارزی افزایش پیدا می‌کند، بخشی از تقاضا ممکن است از مصرف واقعی به سمت خرید احتیاطی و سرمایه‌ای حرکت کند. همین رفتار می‌تواند نوسان قیمت را تشدید کند.
در چنین بازاری، فاصله میان «قیمت کارخانه»، «قیمت معاملاتی» و «قیمت نهایی خرید» نیز اهمیت پیدا می‌کند. هزینه حمل، محل تحویل، حجم سفارش، شرایط پرداخت و برند تولیدکننده می‌توانند قیمت نهایی را تغییر دهند؛ به همین دلیل یک عدد ثابت نمی‌تواند نماینده کل بازار آهن باشد.
بازار آهن در شرایط پس از جنگ به کدام سمت می‌رود؟
شرایط پس از جنگ، پیش‌بینی مسیر قیمت آهن را پیچیده‌تر کرده است. بازار از یک طرف با تقاضای محتاط و محدودیت نقدینگی خریداران مواجه است و از طرف دیگر، افزایش هزینه انرژی، حمل‌ونقل و تولید اجازه کاهش عمیق قیمت‌ها را دشوار می‌کند. در چنین شرایطی، محتمل‌ترین سناریو ادامه نوسان قیمت‌ها با شیب‌های متفاوت است؛ به‌طوری که هر تغییر در نرخ ارز، محدودیت تولید یا شرایط سیاسی می‌تواند تعادل بازار را برهم بزند.
بنابراین اگر پنج سال گذشته یک درس مشخص برای بازار فولاد ایران داشته باشد، این است که پیش‌بینی قیمت آهن دیگر با دنبال‌کردن یک متغیر واحد امکان‌پذیر نیست. در ادامه مسیر، نرخ ارز، هزینه انرژی، میزان تولید واقعی، قیمت شمش و مواد اولیه، صادرات و وضعیت تقاضای داخلی باید همزمان رصد شوند. حتی جایگاه بالای ایران در تولید فولاد نیز به‌تنهایی نمی‌تواند تضمین‌کننده ثبات بازار باشد؛ زیرا فاصله میان ظرفیت اسمی و تولید واقعی و همچنین محدودیت‌های انرژی، همچنان از چالش‌های مهم صنعت هستند.
دسترسی به اطلاعات در بازار پرنوسان آهن
در بازاری که قیمت محصولات فولادی می‌تواند تحت تأثیر نرخ ارز، هزینه تولید، محدودیت‌های انرژی، عرضه و تقاضا و شرایط سیاسی در فاصله کوتاهی تغییر کند، دسترسی به اطلاعات به‌روز برای خریداران و فعالان بازار اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. بررسی مداوم قیمت‌ها و مقایسه روند تغییرات محصولات مختلف، کمک می‌کند تصمیم‌گیری درباره زمان و نحوه خرید صرفاً بر اساس یک قیمت یا یک پیش‌بینی انجام نشود.
در این میان، مراجع تخصصی و مجموعه‌های فعال بازار مانند همراه فلز، آهن‌آنلاین و مرکزآهن می‌توانند از جمله منابع مورد استفاده برای پیگیری قیمت روز محصولات فولادی و تغییرات بازار باشند. البته در شرایط نوسانی، صرف دسترسی به قیمت روز کافی نیست و توجه به عواملی مانند هزینه حمل، حجم سفارش، برند تولیدکننده و شرایط معامله نیز در تعیین قیمت نهایی اهمیت دارد.
در نهایت، بازار فولاد در شرایط پس از جنگ احتمالاً نه یک جهش مداوم و نه یک افت پایدار را تجربه خواهد کرد، بلکه با دوره‌هایی از نوسان و تغییر فاز همراه خواهد بود. در چنین فضایی، شناخت روندهای گذشته، رصد متغیرهای مؤثر و دسترسی به اطلاعات معتبر و به‌روز می‌تواند نقش مهمی در تصمیم‌گیری فعالان بازار آهن داشته باشد.
