
در سازه های بتن آرمه، مقاومت اعضای بتنی تنها به بتن و میلگردهای طولی وابسته نیست، بلکه آرماتورهای عرضی نیز نقش مهمی در تأمین ظرفیت باربری و پایداری سازه دارند. خاموت یکی از این آرماتورهاست که با قرارگیری در اطراف میلگردهای طولی، به تحمل نیروهای برشی و پیچشی، مهار آرماتورها و بهبود عملکرد بتن کمک می کند. نحوه طراحی، ساخت و اجرای خاموت ها اهمیت زیادی دارد. زیرا جزئیات نادرست در آرماتورگذاری می تواند عملکرد اعضای سازه را تحت تأثیر قرار دهد.
خاموت چیست؟
خاموت (Stirrup) نوعی آرماتور عرضی است که معمولاً از خم کاری میلگرد ساخته می شود و در تیرهای بتن آرمه برای تحمل نیروهای برشی و پیچشی و مهار میلگردهای طولی به کار می رود. این آرماتور معمولاً به شکل حلقه های بسته مستطیلی یا مربعی ساخته می شود و در فواصل مشخصی در طول تیر قرار می گیرد.
در ستون های بتن آرمه نیز آرماتورهای عرضی با عنوان «تنگ» شناخته می شوند. تنگ ها میلگردهای طولی ستون را در بر می گیرند و با محدودکردن جابه جایی جانبی آن ها، به محصورشدگی بتن و جلوگیری از کمانش میلگردهای طولی کمک می کنند. بنابراین، اگرچه خاموت و تنگ از نظر شکل و روش ساخت شباهت دارند، از نظر محل استفاده و ضوابط طراحی باید میان آن ها تفاوت قائل شد.
خاموت ها با توجه به نقشه سازه، ابعاد مقطع و شرایط بارگذاری در اندازه ها و شکل های مختلف تولید می شوند. قطر میلگرد، طول شاخه اولیه، ابعاد نهایی، نوع قلاب و فاصله نصب از جمله مشخصاتی هستند که باید در طراحی و اجرای آن ها مورد توجه قرار گیرند.
نقش و کاربرد خاموت در سازه های بتنی
آرماتورهای عرضی بخش مهمی از سیستم مقاوم اعضای بتن آرمه هستند و عملکرد آن ها به وظایف نگهداری میلگردهای طولی محدود نمی شود. مهم ترین کاربردهای خاموت و تنگ عبارت اند از:
تحمل نیروهای برشی: در تیرهای بتنی، نیروهای برشی می توانند باعث ایجاد ترک های مورب شوند. خاموت ها با مشارکت در تحمل این نیروها، مقاومت برشی عضو را افزایش می دهند و از گسترش ترک های برشی جلوگیری می کنند.
مقاومت در برابر پیچش: در اعضایی که تحت تأثیر لنگر پیچشی قرار دارند، خاموت های بسته بخشی از آرماتورهای مقاوم در برابر پیچش را تشکیل می دهند.
جلوگیری از کمانش میلگردهای طولی: در ستون ها، تنگ ها با ایجاد تکیه گاه جانبی برای میلگردهای طولی، احتمال کمانش آن ها را در اثر نیروهای فشاری کاهش می دهند.
محصورکردن بتن: تنگ های عرضی با محدودکردن انبساط جانبی هسته بتن تحت فشار، به افزایش شکل پذیری و حفظ ظرفیت باربری ستون کمک می کنند.
حفظ آرایش آرماتورها: آرماتورهای عرضی با نگه داشتن میلگردهای طولی در موقعیت طراحی شده، به حفظ انسجام شبکه آرماتوربندی کمک می کنند.
اهمیت این عملکردها در سازه های واقع در مناطق زلزله خیز بیشتر است، زیرا اعضای بتن آرمه هنگام زلزله تحت بارگذاری رفت و برگشتی قرار می گیرند و به شکل پذیری و جزئیات مناسب آرماتورگذاری نیاز دارند.

انواع خاموت از نظر شکل ظاهری
خاموت ها را می توان بر اساس شکل هندسی و نحوه ساخت دسته بندی کرد. انتخاب شکل مناسب به نوع عضو سازه ای و جزئیات طراحی بستگی دارد.
خاموت بسته: این نوع خاموت معمولاً به شکل مربع یا مستطیل ساخته می شود و میلگردهای طولی را در بر می گیرد. در تیرها برای تحمل برش و پیچش و در ستون ها در قالب تنگ برای مهار میلگردهای طولی و محصورکردن بتن استفاده می شود.
خاموت U شکل: این آرماتور به شکل حرف U خم می شود و در برخی جزئیات اجرایی به تنهایی یا همراه با یک آرماتور مکمل مورد استفاده قرار می گیرد. نحوه مهار و اتصال آن باید با ضوابط طراحی مطابقت داشته باشد.
سنجاقی: سنجاقی نوعی آرماتور عرضی مکمل است که برای مهار میلگردهای طولی داخلی و تکمیل سیستم تنگ گذاری در ستون ها کاربرد دارد. استفاده از آن به ویژه در مقاطع دارای تعداد زیادی میلگرد طولی اهمیت پیدا می کند.
نکته مهم این است که شکل ظاهری به تنهایی معیار تعیین عملکرد آرماتور نیست و جزئیات مهار، قلاب ها و نحوه قرارگیری آن ها باید مطابق نقشه اجرایی باشد.
نکات مهم در طراحی و اجرای خاموت
عملکرد مناسب خاموت به رعایت ضوابط طراحی و اجرای صحیح آن وابسته است. به همین دلیل، هنگام ساخت و نصب این آرماتورها باید چند نکته فنی مورد توجه قرار گیرد:
قطر میلگرد: قطر آرماتور عرضی باید بر اساس محاسبات سازه و الزامات آیین نامه انتخاب شود.
فاصله خاموت ها: فاصله آرماتورهای عرضی در طول تیر یا ستون ثابت و یکسان نیست و به نیروهای واردشده، ابعاد مقطع و الزامات لرزه ای بستگی دارد.
زاویه قلاب ها: قلاب ها باید مطابق جزئیات طراحی و ضوابط مهاری اجرا شوند. در بسیاری از جزئیات لرزه ای، استفاده از قلاب ۱۳۵ درجه اهمیت دارد.
دقت در خم کاری: خم کردن میلگرد باید با تجهیزات مناسب انجام شود تا از آسیب دیدگی، ترک خوردگی یا تغییر شکل نامطلوب آن جلوگیری شود.
رعایت پوشش بتن: ابعاد خاموت باید با در نظر گرفتن پوشش بتنی موردنیاز محاسبه شود تا موقعیت آرماتور در مقطع صحیح باشد.
برای تعیین این مشخصات نمی توان از یک الگوی ثابت برای تمام سازه ها استفاده کرد. مبحث نهم مقررات ملی ساختمان و آیین نامه بتن ایران از مراجع اصلی ضوابط طراحی و جزئیات آرماتورگذاری سازه های بتن آرمه هستند.
در کارگاه های آرماتوربندی، اجرای دقیق این مراحل به ابزار مناسب برای آماده سازی میلگرد نیاز دارد. انتخاب دستگاه خم و برش میلگرد متناسب با قطر آرماتورها و حجم عملیات می تواند سرعت آماده سازی را افزایش دهد و به یکنواختی ابعاد قطعات تولیدشده کمک کند.
تجهیزات مورد استفاده برای ساخت خاموت
ساخت خاموت در کارگاه های آرماتوربندی معمولاً شامل دو مرحله اصلی برش میلگرد در طول موردنیاز و خم کاری آن مطابق نقشه اجرایی است. برای انجام این عملیات، تجهیزات مختلفی مورد استفاده قرار می گیرند که انتخاب آن ها به حجم تولید، قطر میلگرد و شرایط کارگاه بستگی دارد.
دستگاه خاموت زن به طور تخصصی برای خم کردن میلگرد و تولید خاموت در ابعاد مشخص طراحی شده است. این دستگاه ها در مدل های دستی، برقی، گیربکسی و تمام اتوماتیک عرضه می شوند. در مدل های تمام اتوماتیک، تنظیم ابعاد و اجرای خم های متوالی با دخالت کمتر اپراتور انجام می شود و امکان تولید تعداد زیادی خاموت با شکل و اندازه یکنواخت فراهم می شود.
هنگام بررسی قیمت دستگاه خاموت زن تمام اتوماتیک باید به ظرفیت خم کاری، محدوده قطر میلگرد قابل پردازش، سرعت تولید، دقت تنظیمات، توان موتور و خدمات پس از فروش توجه کرد. بنابراین، انتخاب دستگاه باید متناسب با میزان تولید موردنیاز و ظرفیت عملیاتی کارگاه انجام شود تا هزینه خرید و نگهداری آن با حجم فعالیت مجموعه تناسب داشته باشد.
قیچی میلگردبر یکی دیگر از تجهیزات موردنیاز در کارگاه های آرماتوربندی است که برای برش میلگرد در طول های تعیین شده استفاده می شود. این دستگاه ها در مدل های دستی، برقی و هیدرولیکی تولید می شوند. قیچی میلگردبر دستی زمینی با استفاده از نیروی مکانیکی اپراتور، میلگرد را برش می دهد و برای کارگاه هایی با حجم محدودتر عملیات برش کاربرد دارد.
در زمان بررسی قیمت قیچی میلگرد بر دستی زمینی باید ظرفیت برش، قطر میلگرد قابل استفاده، کیفیت تیغه، استحکام بدنه و سهولت کار با دستگاه را بررسی کرد. تناسب ظرفیت دستگاه با مشخصات میلگرد مصرفی، از مهم ترین معیارهای انتخاب آن است.

تأمین تجهیزات و ماشین آلات موردنیاز پروژه های ساختمانی و عمرانی، نقش مهمی در سرعت و کیفیت اجرای عملیات کارگاهی دارد. عمران مدرن با ارائه انواع تجهیزات و ماشین آلات ساختمانی، امکان بررسی مشخصات فنی و انتخاب محصولات متناسب با نیاز پروژه را برای فعالان این حوزه فراهم کرده است. برای کسب اطلاعات بیشتر درباره محصولات و دریافت مشاوره خرید می توان به وب سایت عمران مدرن به نشانی omranmodern.com مراجعه کرد.
اهمیت خاموت در عملکرد سازه های بتن آرمه
خاموت و تنگ از اجزای مهم آرماتوربندی سازه های بتن آرمه هستند که در تحمل نیروهای برشی و پیچشی، مهار میلگردهای طولی و بهبود شکل پذیری اعضا نقش دارند. انتخاب ابعاد، قطر، فاصله و جزئیات مهاری آن ها باید بر اساس محاسبات مهندسی و ضوابط آیین نامه ای انجام شود. در کنار طراحی و اجرای صحیح، استفاده از تجهیزات مناسب برش و خم کاری میلگرد نیز به افزایش دقت، سرعت و یکنواختی تولید آرماتورهای عرضی کمک می کند.
